Elektrik mühərrikləri müasir texnikaların ayrılmaz hissəsidir. Elektrik mühərrikləri elektrik enerjisini mexaniki enerjiyə çevirən qurğulardır. Onlar çox geniş sahələrdə istifadə olunur: ev texnikasından tutmuş sənaye avadanlıqlarına, nəqliyyatdan tutmuş istehsalat xətlərinə qədər. Onlar müxtəlif növdə olur — DC, AC, servo, step və s.

Bazarda müxtəlif növ elektrik mühərrikləri mövcuddur. Bu mühərriklərin seçimi onların işləmə prinsipi, gərginlik səviyyəsi və tətbiq sahələrinə əsasən aparılır. İstifadə sahəsinə görə düzgün mühərrik seçimi, texniki qulluq və təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsi mühərrikin uzunömürlü və səmərəli işləməsini təmin edir.

Elektrik mühərriklərinin növləri əsasən üç əsas kateqoriyaya bölünür: AC mühərrikləri, DC mühərrikləri və xüsusi təyinatlı mühərriklər.

Elektrik mühərriklərinin işləmə prinsipi

Elektrik mühərriki sadəcə “elektrik -> hərəkət” qutusu deyil — o, maqnit sahələrinin, cərəyanın və mexanikanın birlikdə qarşılıqlı təsiridir.

Mühərrikin əsas iş prinsipi iki fizika qanununa əsaslanır

• Faradeyin induksiya qanunu: dəyişən maqnit axını elektrik gərginliyi yaradır:
• Lorens qüvvəsi: maqnit sahəsində cərəyan keçən keçiriciyə qüvvə təsir edir. Praktiki mənada dönmə momenti (torque) sarğıdakı cərəyan və maqnit axını ilə mütənasibdir.

Əksər elektrik mühərrikləri mühərrikin maqnit sahəsi ilə sarğılardakı elektrik cərəyanı arasındakı qarşılıqlı təsir vasitəsilə işləyir. Bu qarşılıqlı təsir nəticəsində (Faradey qanununa əsasən) moment, yəni fırladıcı qüvvə yaranır və bu qüvvə mühərrik milinə ötürülür.

Sadə yolla desək, sarğıda cərəyan olduqda sarğı maqnitə çevrilir, onun qütbləri maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsir göstərir — bu qarşılıqlı təsir də fırlanma yaradır.

Əks prosesdə, yəni mexaniki enerjidən elektrik enerjisi almaq üçün generator istifadə olunur.

Əsas hissələr

• Stator — sabit hissə; maqnit sahəsini yaradır (sabit maqnit və ya elektromaqnit sarğıları).
• Rotor — fırlanan hissə; stator sahəsi ilə qarşılıqlı təsirdən fırlanır.
• Yastıqlar — hamar fırlanmanı təmin edir.
• Soyutma və korpus — istiliyi aparır, ətraf mühitdən qoruyur.

Mühərriklər sayəsində biz XXI əsrdə malik olduğumuz bir çox texnologiyadan istifadə edə bilirik. Əgər mühərrik olmasaydı, biz hələ də elektrik enerjisindən əsasən lampaları işıqlandırmaq üçün istifadə edəcəkdik.

Elektrik mühərriklərinin növləri

Enerji mənbəyinə gösə mühərriklər AC və DC olaraq fərqlənirlər.

• DC mühərriklər sabit cərəyanla işləyirlər. Bunlarda elektrik enerjisi birbaşa mühərrikin içindəki sarğılara verilir. Fırçalı olanlarda cərəyanın istiqaməti kiçik mexaniki elementlər ilə dəyişdirilir. Fırçasız olanlarda isə bu işi elektron idarəedici görür.
• AC mühərriklər dəyişən cərəyanla işləyir. Bu tip mühərriklər iki qrupa bölünür: asinxron və sinxron. Asinxron mühərriklərdə stator üç fazalı “fırlanan maqnit sahəsi” yaradır. Rotor statorun yaratdığı maqnit sahəsinin təsiri ilə fırlanır, amma statorun sahəsinin sürətinə tam yetişə bilmir və kiçik fərq olur. Bu fərq “slip” adlanır. Sinxron mühərriklərdə rotor statorun maqnit sahəsinin sürəti ilə eyni sürətdə fırlanır. Rotor-stator arasındakı hava boşluğu çox kiçik olarsa səs-küy və mexaniki sürtünmə arta bilər, çox böyük olarsa isə səmərəlilik azalır.

Xüsusi mühərriklər

• Stepper mühərriklər hərəkəti “addım-addım” edir, hər addım müəyyən bir bucaqdır. Bu mühərriklər mövqeni çox dəqiq idarə edə bilirlər. 3D printerlər, CNC dəzgahlar, robot qollarında geniş istifadə olunurlar.

• Servo mühərriklər dəqiqlik və çox sürətli reaksiya xüsusiyyətlərinə malikdir. CNC avadanlıqları, sənaye robotları, tibbi cihazlar, aerokosmik texnologiyalarda geniş istifadə olunur.

Təhlükəsizlik və baxım qaydaları

Mühərriklərlə işləyərkən bəzi təhlükəsizlik qaydalarına həmişə riayət etmək lazımdır:

• Səlahiyyətli personal tərəfindən işlədilməlidir;
• İş sahəsi təmiz və işıqlı olmalıdır;
• Fırlanan hissələrə toxunulmamalıdır;
• Qoruyucu geyim və eynək istifadə edilməlidir.

Bütün istehsalçılar mühərriklər üçün kitabçalarda müxtəlif baxım qaydaları qeyd edirlər. Ümumiləşdirsək, demək olar ki, hamısında aşağıdakı addımlar atılmalıdır:

• Toz, yağ və kir yığılmasının qarşısını almaq üçün təmizliyə fikir vermək lazımdır.
• Mühərrikin diyircəkli yastıqlarının səsi və istiliyi izlənməlidir.
• Mühərrikin vibrasiya ilə işləyib-işləməməsi yoxlanılmalıdır.
• Bütün baxım qeydləri sənədləşdirilməlidir.

Tətbiq sahələri

Elektrik mühərrikləri sənaye avadanlıqlarında, konveyor xətlərində, qarışdırıcılarda, avtomobillərdə, qatarlarında, elektrik alətlərində, ventilyatorlarda, kondisionerlərdə, məişət texnikasında və daha çox yerdə istifadə olunur. Hətta bəzi elektrik saatlarında kiçik mühərriklərdən istifadə edilir.